Μήπως ήρθε η ώρα να ξανασκεφτούμε τον επαγγελματικό αθλητισμό;
Υπάρχουν ορισμένες πραγματικότητες που έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε σχεδόν παύουμε να τις αμφισβητούμε. Μία από αυτές είναι η πεποίθηση ότι ο αθλητισμός υψηλού επιπέδου πρέπει αυτονόητα να αποτελεί επάγγελμα, μεγάλη αγορά, βιομηχανία θεάματος και πεδίο τεράστιων οικονομικών συμφερόντων.
Ίσως, όμως, αξίζει να θέσουμε ένα κάπως αιρετικό ερώτημα:
Μήπως ο αθλητισμός θα έπρεπε σταδιακά να επιστρέψει πιο κοντά στις ερασιτεχνικές του αρχές και στο βαθύτερο πνεύμα του Ολυμπιακού ιδεώδους; Σε μια αντίληψη, δηλαδή, όπου η αξία του αθλητισμού δεν εξαντλείται στη νίκη και στο ρεκόρ, αλλά συνδέεται με την προσωπική προσπάθεια, το ευ αγωνίζεσθαι, τον σεβασμό στον αντίπαλο, την παιδεία και τη συμμετοχή.
Όχι με την έννοια ότι οι αθλητές δεν πρέπει να αμείβονται. Ούτε με μια νοσταλγική επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν. Αλλά με την έννοια μιας σταδιακής αποεμπορευματοποίησης του αθλητισμού και μιας μετατόπισης του κέντρου βάρους από το θέαμα, το χρήμα και την ακραία επίδοση προς την υγεία, τη συμμετοχή, την εκπαίδευση, το ευ αγωνίζεσθαι και τον υγιή ανταγωνισμό.
Δεν πρόκειται για μια έτοιμη λύση ούτε για μια πρόταση που θα μπορούσε να εφαρμοστεί από τη μια μέρα στην άλλη. Είναι περισσότερο μια πρόσκληση να ξανασκεφτούμε τι θέλουμε τελικά να υπηρετεί ο αθλητισμός: την επίδοση ως αυτοσκοπό ή την ανάπτυξη του ανθρώπου μέσα από την άθληση;
Άθληση και πρωταθλητισμός δεν είναι το ίδιο
Η σωματική άσκηση είναι αναμφισβήτητα πολύτιμη. Κι όμως, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου το 31% των ενηλίκων παγκοσμίως —περίπου 1,8 δισεκατομμύρια άνθρωποι— δεν καλύπτει τα συνιστώμενα επίπεδα φυσικής δραστηριότητας. Στους εφήβους το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει περίπου στο 81%.
Ο πρωταθλητισμός, όμως, λειτουργεί με διαφορετική λογική. Εκεί ο στόχος είναι η μέγιστη δυνατή επίδοση: ένα δέκατο του δευτερολέπτου λιγότερο, ένα εκατοστό περισσότερο, μία ακόμη νίκη.
Όταν από αυτή την επίδοση εξαρτώνται συμβόλαια, χορηγίες και ολόκληρες επαγγελματικές καριέρες, το σώμα μετατρέπεται σε έναν βαθμό και σε εργαλείο παραγωγής αποτελέσματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πρωταθλητισμός είναι από μόνος του βλαπτικός. Γνωρίζουμε, όμως, ότι η κακή διαχείριση πολύ υψηλών προπονητικών φορτίων και η ανεπαρκής αποκατάσταση συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο τραυματισμού, ασθένειας και υπερπροπόνησης.
Στο ίδιο περιβάλλον πρέπει να δούμε και το doping. Δεν είναι δίκαιο να αντιμετωπίζουμε συλλήβδην τους επαγγελματίες αθλητές ως χρήστες απαγορευμένων ουσιών. Η WADA, όμως, εξακολουθεί να περιλαμβάνει τους αναβολικούς παράγοντες στις ουσίες που απαγορεύονται στον αθλητισμό, ενώ η ίδια έχει επισημάνει τους κινδύνους για την υγεία που συνδέονται με τη χρήση αναβολικών στεροειδών.
Το πραγματικό ερώτημα επομένως δεν είναι αν «φταίνε οι αθλητές».
Είναι εάν ένα σύστημα στο οποίο η επαγγελματική και οικονομική επιβίωση εξαρτάται από τη διαρκή υπέρβαση της επίδοσης δημιουργεί πιέσεις που αξίζει να επανεξετάσουμε.
Η ελληνική αντίφαση
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην Ελλάδα.
Στο Ειδικό Ευρωβαρόμετρο για τον αθλητισμό και τη φυσική δραστηριότητα του 2022, το 68% των Ελλήνων δήλωσε ότι δεν ασκείται ή αθλείται ποτέ, έναντι 45% στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Την ίδια στιγμή, το 2026 το κράτος διέθεσε μέσω του μόνιμου μηχανισμού χρηματοδότησης από τη φορολογία των κερδών των παικτών τυχερών παιγνίων συνολικά 80 εκατομμύρια ευρώ στον αθλητισμό. Από αυτά, 37,35 εκατ. κατευθύνθηκαν σε ΠΑΕ, ΚΑΕ και ΤΑΑ. Άλλα 37,35 εκατ. αφορούσαν τον ερασιτεχνικό αθλητισμό, εκ των οποίων 26,15 εκατ. διανεμήθηκαν απευθείας σε 6.452 ερασιτεχνικά σωματεία και 11,2 εκατ. στις Ομοσπονδίες για τις Εθνικές ομάδες όλων των αθλημάτων και ηλικιών.
Το ζήτημα δεν είναι να παρουσιάσουμε αυτή την κατανομή ως απόδειξη ότι το κράτος «χρηματοδοτεί λάθος» τον αθλητισμό. Οι επαγγελματικές διοργανώσεις έχουν πραγματικές ανάγκες και οικονομική δραστηριότητα γύρω τους.
Το ερώτημα είναι διαφορετικό:
Σε μια κοινωνία στην οποία σχεδόν επτά στους δέκα πολίτες δηλώνουν ότι δεν αθλούνται ποτέ, ποια θα έπρεπε να είναι η πρώτη προτεραιότητα της δημόσιας αθλητικής πολιτικής;
Και όταν τελειώσει η καριέρα;
Υπάρχει μια πλευρά του πρωταθλητισμού που ο θεατής σπάνια βλέπει.
Κάποτε η καριέρα τελειώνει.
Για έναν άνθρωπο που από την εφηβεία του έχει οργανώσει σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του γύρω από προπονήσεις, αγώνες και έναν συγκεκριμένο στόχο, η αποχώρηση από τον πρωταθλητισμό δεν είναι πάντα απλώς αλλαγή επαγγέλματος. Μπορεί να είναι αλλαγή ταυτότητας.
Έρευνες έχουν συνδέσει την ιδιαίτερα ισχυρή και αποκλειστική «αθλητική ταυτότητα» με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης ψυχολογικών δυσκολιών μετά την αποχώρηση από την ενεργό δράση.
Γι’ αυτό και διεθνώς δίνεται πλέον ιδιαίτερη σημασία στη λεγόμενη διπλή καριέρα (dual career): στην παράλληλη εκπαίδευση, στην απόκτηση δεξιοτήτων και στην προετοιμασία του αθλητή για τη ζωή πέρα από τον αγωνιστικό χώρο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εκδώσει ειδικές κατευθυντήριες γραμμές από το 2012, ενώ το ίδιο το Ολυμπιακό κίνημα διαθέτει σήμερα προγράμματα επαγγελματικής μετάβασης και dual career για αθλητές.
Ένας νέος θα πρέπει να μπορεί να γίνει εξαιρετικός αθλητής χωρίς να χρειάζεται να θυσιάσει την εκπαίδευση, τα άλλα ενδιαφέροντά του και τις εναλλακτικές δυνατότητες της ζωής του.
Ο αθλητισμός θα έπρεπε να διευρύνει τον άνθρωπο, όχι να τον περιορίζει σε μία μόνο ταυτότητα.
Όταν ο αντίπαλος γίνεται εχθρός
Ο αθλητισμός δημιουργεί κοινότητες. Η ομάδα, η φανέλα και η κοινή εμπειρία μπορούν να γεννήσουν δεσμούς που διαρκούν μια ζωή.
Υπάρχει όμως και η άλλη όψη.
Όταν η οπαδική ταυτότητα γίνεται τόσο ισχυρή ώστε ο αντίπαλος να παύει να είναι συναγωνιστής και να μετατρέπεται σε εχθρό, κάτι έχει χαθεί από την έννοια του παιχνιδιού.
Η αθλητική βία είναι σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο και θα ήταν απλουστευτικό να την αποδώσουμε στους επαγγελματικούς συλλόγους. Είναι χαρακτηριστικό ότι ήδη από την ευρωπαϊκή σύμβαση του 1985 το Συμβούλιο της Ευρώπης αναγνώριζε πως οι ρίζες της βίας βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό και έξω από τον αθλητισμό, ενώ έκτοτε έχει αναπτυχθεί ολόκληρο ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για την ασφάλεια και την πρόληψη της βίας στις αθλητικές διοργανώσεις.
Αυτό, όμως, δεν μας εμποδίζει να αναρωτηθούμε εάν ένα περιβάλλον που επενδύει οικονομικά και επικοινωνιακά στη διαρκή αντιπαλότητα μπορεί κάποιες φορές να ενισχύει ταυτίσεις πολύ ισχυρότερες από το ίδιο το παιχνίδι.
Ο υγιής ανταγωνισμός χρειάζεται αντίπαλο. Δεν χρειάζεται εχθρό.
Όταν γύρω από το παιχνίδι συγκεντρώνονται μεγάλα συμφέροντα
Ο σύγχρονος επαγγελματικός αθλητισμός είναι ταυτόχρονα μια μεγάλη οικονομική δραστηριότητα. Τηλεοπτικά δικαιώματα, μεταγραφές, χορηγίες, στοιχηματισμός και διεθνείς χρηματοροές δημιουργούν ένα πολύπλοκο οικονομικό οικοσύστημα.
Αυτό ασφαλώς δεν σημαίνει ότι ο επαγγελματικός αθλητισμός είναι διεφθαρμένος.
Σημαίνει όμως ότι, όπως σε κάθε χώρο στον οποίο συγκεντρώνονται σημαντικά οικονομικά συμφέροντα, υπάρχουν και δυνατότητες εγκληματικής εκμετάλλευσης. Η Europol έχει καταγράψει υποθέσεις οργανωμένου match-fixing, παράνομου στοιχηματισμού και ξεπλύματος χρήματος, ακόμη και περιπτώσεις εγκληματικών οργανώσεων που διείσδυσαν σε ποδοσφαιρικούς συλλόγους. Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει επίσης αντιμετωπίσει θεσμικά ζητήματα διαφθοράς, οικονομικής κακοδιαχείρισης, παράνομου στοιχηματισμού και νομιμοποίησης εσόδων στον αθλητισμό.
Και εδώ χρειάζεται μια ουσιώδης διευκρίνιση: ο ερασιτεχνισμός δεν αποτελεί μαγικό αντίδοτο στη διαφθορά. Παρόμοια φαινόμενα μπορούν να εμφανιστούν και σε μικρότερες κατηγορίες.
Το εύλογο ερώτημα είναι άλλο:
Όσο αυξάνεται η οικονομική αξία ενός αποτελέσματος, δεν αυξάνονται μαζί της και τα συμφέροντα που εξαρτώνται από αυτό;
Όχι επιστροφή σε έναν «καθαρό» ερασιτεχνισμό
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη ένσταση απέναντι στην ίδια την πρόταση.
Αν «επιστροφή στον ερασιτεχνισμό» σημαίνει ότι ο αθλητής δεν θα μπορεί να πληρώνεται, τότε η πρόταση όχι μόνο δεν είναι προοδευτική αλλά μπορεί να γίνει βαθιά άδικη.
Το να απαιτούμε από έναν άνθρωπο να αφιερώνει καθημερινά ώρες στην προπόνηση χωρίς δικαίωμα αξιοπρεπούς αμοιβής ευνοεί τελικά εκείνον που έχει ήδη τα οικονομικά μέσα να το κάνει.
Δεν είναι αυτό το μοντέλο που προτείνεται εδώ.
Ο αθλητής πρέπει να μπορεί να αμείβεται. Ο προπονητής επίσης. Και όλοι όσοι εργάζονται γύρω από τον αθλητισμό δικαιούνται να ζουν από την εργασία τους.
Το ζητούμενο είναι διαφορετικό:
να διατηρήσουμε τον επαγγελματία αθλητή, χωρίς να θεωρούμε αυτονόητο ότι ολόκληρο το αθλητικό σύστημα πρέπει να οργανώνεται γύρω από τη διαρκή μεγιστοποίηση της εμπορικής του αξίας.
Με αυτή την έννοια, δεν μιλάμε για επιστροφή στο παρελθόν, αλλά για ένα διαφορετικό, περισσότερο ισορροπημένο μοντέλο.
Μια διαφορετική ιεράρχηση
Εάν δεχθούμε ότι ο αθλητισμός είναι κοινωνικό αγαθό, το κράτος όχι μόνο δεν πρέπει να αποχωρήσει από αυτόν, αλλά ίσως πρέπει να επενδύσει ακόμη περισσότερο.
Με διαφορετικές όμως προτεραιότητες.
Περισσότερες ασφαλείς και πραγματικά προσβάσιμες εγκαταστάσεις στις γειτονιές. Περισσότερος σχολικός και δημόσιος αθλητισμός. Πρόσβαση για τους ανθρώπους με αναπηρία. Στήριξη των τοπικών σωματείων. Προστασία των ανήλικων αθλητών. Παράλληλη εκπαίδευση για όσους ακολουθούν πορεία πρωταθλητισμού. Προγράμματα μετάβασης για το τέλος της αθλητικής καριέρας.
Και παράλληλα, αυστηρή οικονομική διαφάνεια για κάθε αθλητικό φορέα που λαμβάνει δημόσιο χρήμα, έλεγχος πραγματικών δικαιούχων και όσο το δυνατόν καθαρότερος διαχωρισμός μεταξύ αθλητικών οργανισμών, οικονομικών συμφερόντων και πολιτικής εξουσίας.
Το κράτος δεν χρειάζεται να χρηματοδοτεί λιγότερο τον αθλητισμό.
Ίσως χρειάζεται να χρηματοδοτεί περισσότερο την άθληση και λιγότερο το θέαμα.
Ο επαγγελματικός αθλητισμός μπορεί να εξακολουθήσει να υπάρχει. Αλλά να αποτελεί την κορυφή μιας μεγάλης πυραμίδας ανθρώπων που αθλούνται — όχι να υποκαθιστά ολόκληρη την πυραμίδα.
Από τον αθλητισμό ως θέαμα, στον αθλητισμό ως κοινωνικό αγαθό
Ίσως τελικά έχουμε αντιστρέψει, χωρίς να το καταλάβουμε, τη σχέση ανάμεσα στο μέσο και στον σκοπό.
Δημιουργήσαμε ένα σύστημα στο οποίο εκατομμύρια άνθρωποι παρακολουθούν μια μικρή ομάδα εξαιρετικά γυμνασμένων ανθρώπων να αθλούνται.
Ενώ το πραγματικό κοινωνικό στοίχημα θα έπρεπε να είναι το αντίθετο:
Να αθλούνται περισσότεροι άνθρωποι οι ίδιοι. Να υπάρχει χώρος άθλησης κοντά σε κάθε παιδί. Να μπορεί ένας ηλικιωμένος να παραμένει ενεργός. Να έχει ένας άνθρωπος με αναπηρία πραγματική πρόσβαση στις αθλητικές υποδομές. Να μπορεί ένας νέος να ονειρεύεται τον πρωταθλητισμό χωρίς να χρειάζεται να στοιχηματίσει ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή του σε αυτόν.
Και ίσως κάποτε να μετράμε την αθλητική επιτυχία μιας χώρας όχι μόνο από τα μετάλλια, τα κύπελλα και τα ρεκόρ της, αλλά και από το πόσοι άνθρωποί της παραμένουν σωματικά ενεργοί σε ολόκληρη τη ζωή τους.
Η ιδέα μιας σταδιακής επιστροφής του αθλητισμού πιο κοντά στις ερασιτεχνικές του αρχές δεν παρουσιάζεται εδώ ως έτοιμη απάντηση.
Είναι μια πρόταση για σκέψη και κοινωνικό διάλογο.
Τι αθλητισμό θέλουμε τελικά;
Έναν μηχανισμό παραγωγής ολοένα μεγαλύτερων επιδόσεων, χρημάτων και θεάματος;
Ή έναν θεσμό που αξιοποιεί τον ανταγωνισμό για να καλλιεργήσει υγεία, χαρακτήρα, κοινωνικούς δεσμούς, συμμετοχή και ανθρώπινη ανάπτυξη;
Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνήσουμε στην απάντηση.
Αξίζει όμως να ξαναθέσουμε την ερώτηση.
Γιατί ο αθλητισμός είναι πολύ σημαντικός για να αντιμετωπίζεται μόνο ως επιχείρηση. Είναι, πρώτα απ’ όλα, κοινωνικό αγαθό.
Ενδεικτικές πηγές
- Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) – στοιχεία για τη σωματική αδράνεια και τη φυσική δραστηριότητα παγκοσμίως.
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Special Eurobarometer 525 – Sport and Physical Activity (2022) – στοιχεία συμμετοχής στον αθλητισμό και στη φυσική δραστηριότητα στην ΕΕ και στην Ελλάδα.
- Υπουργείο Αθλητισμού (2026) – κατανομή της χρηματοδότησης των 80 εκατ. ευρώ σε επαγγελματικό και ερασιτεχνικό αθλητισμό.
- European Commission – EU Guidelines on Dual Careers of Athletes – κατευθυντήριες γραμμές για τον συνδυασμό πρωταθλητισμού, εκπαίδευσης και επαγγελματικής εξέλιξης.
- International Olympic Committee / Athlete365 – προγράμματα dual career και επαγγελματικής μετάβασης των αθλητών.
- Europol – στοιχεία και αναλύσεις για match-fixing, οργανωμένο έγκλημα και οικονομική εγκληματικότητα στον αθλητισμό.
- Συμβούλιο της Ευρώπης – θεσμικό έργο για τη βία, την ακεραιότητα, τη διαφθορά και τη χρηστή διακυβέρνηση στον αθλητισμό.