Οδηγός για γονείς, εργοδότες και εφήβους: τι επιτρέπει και τι απαγορεύει ρητά ο νόμος
Ένας 16χρονος σερβίρει σε ένα beach bar μέχρι τις δύο τα ξημερώματα. Ένας 14χρονος βοηθά τον θείο του σε μια οικοδομή «για να μάθει τη δουλειά». Και οι δύο ακούνε το ίδιο επιχείρημα: «Έτσι γίνεται στην Ελλάδα το καλοκαίρι».
Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, η εργασία αυτή ξεπερνά τα όρια του ασφαλούς και του κατάλληλου για ένα παιδί.
Κάθε καλοκαίρι, μαζί με τις σχολικές τσάντες που κλείνουν και τις παραλίες που γεμίζουν, ανοίγει ξανά η ίδια συζήτηση: πότε η πρώτη δουλειά ενός εφήβου αποτελεί μια υγιή εμπειρία και πότε μετατρέπεται σε εκμετάλλευση και κίνδυνο;
Το ερώτημα αφορά χιλιάδες οικογένειες, καφετέριες, ξενοδοχεία, καταστήματα και τουριστικές επιχειρήσεις που κάθε χρόνο απασχολούν ανηλίκους — συχνά χωρίς να γνωρίζουν ακριβώς πού βρίσκεται η κόκκινη γραμμή.
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή: η εργασία ενός εφήβου δεν είναι από μόνη της παράνομη. Δεν είναι όμως και μια απλή συμφωνία μεταξύ εργοδότη, παιδιού και γονέων.
Ο νόμος αντιμετωπίζει τον ανήλικο πρώτα ως παιδί που χρειάζεται ιδιαίτερη προστασία και μετά ως εργαζόμενο.
ΣΤΑ ΓΡΗΓΟΡΑ
- Κάτω από 15 ετών: η εργασία κατά κανόνα απαγορεύεται.
- Από 15 έως 16 ετών ή μαθητές μέχρι 18 ετών: Μπορούν να απασχολούνται μόνο σε ελαφριές και ασφαλείς εργασίες, έως 6 ώρες την ημέρα και 30 ώρες την εβδομάδα.
- Άνω των 16 ετών που δεν φοιτούν στις προβλεπόμενες σχολικές δομές: Μπορούν να απασχολούνται σε εργασίες κατάλληλες για την ηλικία και την ανάπτυξή τους, έως 8 ώρες την ημέρα και 40 ώρες την εβδομάδα.
- Απαγορευμένο ωράριο: από τις 22:00 έως τις 06:00.
- Υπερωρίες: απαγορεύονται.
- Υποχρεωτικά: βιβλιάριο εργασίας ανηλίκου, ιατρική πιστοποίηση, νόμιμη πρόσληψη και ασφάλιση.
- Ανάπαυση: δύο συνεχόμενες ημέρες την εβδομάδα, από τις οποίες η μία πρέπει να είναι Κυριακή.
- Αμοιβή: ο ανήλικος δικαιούται νόμιμο μισθό και όχι απλώς «χαρτζιλίκι» ή φιλοδωρήματα.
Η πρώτη κόκκινη γραμμή: η ηλικία
Ανήλικος θεωρείται όποιος δεν έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του.
Το βασικό πλαίσιο περιλαμβάνεται σήμερα στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου, δηλαδή στο Π.Δ. 62/2025, καθώς και στο Π.Δ. 62/1998 για την προστασία των νέων κατά την εργασία.
Κάτω από 15 ετών: η εργασία κατά κανόνα απαγορεύεται
Ένα παιδί 13 ή 14 ετών δεν μπορεί να εργαστεί νόμιμα σε καφετέρια, εστιατόριο, ξενοδοχείο, κατάστημα, συνεργείο, αποθήκη ή οικοδομή.
Το γεγονός ότι ο εργοδότης είναι θείος, νονός, γονέας ή οικογενειακός φίλος δεν καταργεί την απαγόρευση. Το «οικογενειακό μαγαζί» δεν αποτελεί από μόνο του εξαίρεση.
Περιορισμένη εξαίρεση προβλέπεται για καλλιτεχνικές και συναφείς δραστηριότητες, όπως:
- θεατρικές παραστάσεις,
- μουσικές εκδηλώσεις,
- διαφημίσεις,
- τηλεοπτικές ή κινηματογραφικές παραγωγές,
- φωτογραφίσεις,
- επιδείξεις μόδας.
Ακόμη και τότε, απαιτούνται ειδική άδεια της Επιθεώρησης Εργασίας, συναίνεση του προσώπου που έχει την επιμέλεια του παιδιού, ιατρική πιστοποίηση και συγκεκριμένο πρόγραμμα απασχόλησης.
Υπάρχει επίσης μια πολύ στενή εξαίρεση για περιστασιακές, σύντομες και ελαφριές οικογενειακές γεωργικές, δασικές ή κτηνοτροφικές εργασίες, εφόσον εκτελούνται κατά τη διάρκεια της ημέρας και δεν είναι επικίνδυνες.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ένα παιδί μπορεί να εργάζεται κανονικά σε μια οικογενειακή τουριστική ή εμπορική επιχείρηση.
Από 15 έως 18 ετών: επιτρέπεται, αλλά με αυστηρούς όρους
Η συμπλήρωση του 15ου έτους δεν αποτελεί «πράσινο φως» για οποιαδήποτε εργασία ή για τους ίδιους όρους που ισχύουν για έναν ενήλικο.
Για τους ανηλίκους εξακολουθούν να ισχύουν αυστηροί περιορισμοί σχετικά με:
- το ωράριο,
- το είδος της εργασίας,
- την ασφάλεια,
- τη νυχτερινή απασχόληση,
- την ανάπαυση,
- και τη νόμιμη διαδικασία πρόσληψης.
Πόσες ώρες επιτρέπεται να εργάζεται ένας ανήλικος;
Το επιτρεπόμενο ωράριο εξαρτάται από την ηλικία και από το αν ο ανήλικος εξακολουθεί να φοιτά σε σχολείο.
Μέχρι 6 ώρες την ημέρα
Ανήλικοι που δεν έχουν συμπληρώσει το 16ο έτος, καθώς και ανήλικοι που φοιτούν σε γυμνάσιο, λύκειο ή αναγνωρισμένη τεχνική ή επαγγελματική σχολή, δεν επιτρέπεται να εργάζονται περισσότερο από:
- 6 ώρες την ημέρα
- και 30 ώρες την εβδομάδα.
Μέχρι 8 ώρες την ημέρα
Για εφήβους άνω των 16 ετών που δεν εμπίπτουν στην παραπάνω κατηγορία, το ανώτατο όριο είναι:
- 8 ώρες την ημέρα
- και 40 ώρες την εβδομάδα.
Αν ο ανήλικος εργάζεται σε περισσότερους από έναν εργοδότες, οι ώρες δεν υπολογίζονται ξεχωριστά. Αθροίζονται.
Σε κάθε περίπτωση, η υπερωριακή απασχόληση των ανηλίκων απαγορεύεται.
Ένας 17χρονος δεν μπορεί να παραμείνει «λίγο ακόμη» επειδή το κατάστημα έχει κόσμο, επειδή απουσιάζει ένας εργαζόμενος ή επειδή η τουριστική κίνηση είναι αυξημένη.
Η ανάγκη της επιχείρησης δεν υπερισχύει της προστασίας του παιδιού.
Το ωράριο που απαγορεύεται: 22:00–06:00
Η εργασία των εφήβων απαγορεύεται από τις 22:00 το βράδυ έως τις 06:00 το πρωί.
Αυτός είναι ίσως ο κανόνας που παραβιάζεται συχνότερα το καλοκαίρι, όταν beach bars, ξενοδοχεία, εστιατόρια και χώροι διασκέδασης λειτουργούν μέχρι αργά.
Ένας 16χρονος ή 17χρονος δεν μπορεί να εργάζεται νόμιμα μέχρι τη μία ή τις δύο τα ξημερώματα:
- ακόμη κι αν το επιθυμεί ο ίδιος,
- ακόμη κι αν συμφωνούν οι γονείς του,
- ακόμη κι αν πληρώνεται περισσότερο,
- ακόμη κι αν εργάζεται μόνο για λίγες εβδομάδες.
Η συναίνεση του παιδιού ή των γονέων του δεν καθιστά νόμιμο κάτι που ο νόμος απαγορεύει.
Διάλειμμα, ρεπό και ανάπαυση: τα μη διαπραγματεύσιμα
Οι ανήλικοι εργαζόμενοι δικαιούνται:
- τουλάχιστον 30 συνεχόμενα λεπτά διαλείμματος, όταν η ημερήσια εργασία ξεπερνά τις 4,5 ώρες,
- τουλάχιστον 12 συνεχόμενες ώρες ανάπαυσης μέσα σε κάθε 24ωρο,
- δύο συνεχόμενες ημέρες εβδομαδιαίας ανάπαυσης, από τις οποίες η μία πρέπει να συμπίπτει με Κυριακή.
Αν ένας έφηβος εργάζεται επί δέκα ή δεκαπέντε συνεχόμενες ημέρες χωρίς ρεπό —κάτι που εμφανίζεται συχνά σε εποχικές επιχειρήσεις— αυτό δεν είναι απλώς ένα «δύσκολο καλοκαίρι».
Είναι παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας.
Το βιβλιάριο εργασίας ανηλίκου δεν είναι μια τυπική λεπτομέρεια
Για να εργαστεί νόμιμα ένας ανήλικος απαιτείται βιβλιάριο εργασίας ανηλίκου, ειδικό για τη συγκεκριμένη εργασία ή ομάδα εργασιών.
Πριν από την έκδοσή του απαιτείται ιατρική εξέταση, ώστε να πιστοποιηθεί ότι η συγκεκριμένη απασχόληση δεν θέτει σε κίνδυνο:
- την υγεία του,
- τη σωματική του ανάπτυξη,
- ή την πνευματική του ανάπτυξη.
Οι ιατρικές εξετάσεις πραγματοποιούνται δωρεάν και επαναλαμβάνονται κάθε δώδεκα μήνες μέχρι τη συμπλήρωση του 18ου έτους, καθώς και όταν αλλάζει το είδος της εργασίας ή μεσολαβεί ασθένεια ή εργατικό ατύχημα.
Ο εργοδότης οφείλει επίσης να τηρεί ειδικό μητρώο, στο οποίο καταγράφονται τα στοιχεία του ανήλικου, το είδος της εργασίας, ο αριθμός του βιβλιαρίου και η έναρξη και λήξη της εργασιακής σχέσης.
Με απλά λόγια, η φράση «θα έρχεται λίγες ώρες και θα τον πληρώνουμε στο χέρι» δεν περιγράφει μια νόμιμη μορφή καλοκαιρινής απασχόλησης.
Περιγράφει πιθανότατα αδήλωτη εργασία.
Ο ανήλικος δικαιούται κανονικό μισθό
Η εργασία ενός εφήβου δεν είναι «χάρη», πρακτική εξυπηρέτηση ή ευκαιρία για τον εργοδότη να εξασφαλίσει φθηνότερο προσωπικό.
Ο ανήλικος δικαιούται αμοιβή, η οποία υπολογίζεται τουλάχιστον με βάση το νόμιμο κατώτατο ημερομίσθιο και αναλογικά με τις ώρες εργασίας του.
Τα φιλοδωρήματα δεν αντικαθιστούν τον μισθό.
Ούτε αρκεί να συμφωνήσουν οι γονείς ότι το παιδί θα πάρει ένα μικρό «χαρτζιλίκι» στο τέλος του καλοκαιριού.
Ποιες δουλειές είναι απαγορευμένες;
Οι ανήλικοι δεν επιτρέπεται να απασχολούνται σε εργασίες επικίνδυνες, βαριές ή ανθυγιεινές, ούτε σε δραστηριότητες που μπορούν να βλάψουν τη σωματική ή ψυχική τους υγεία, την ασφάλεια, την ηθική ή την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους.
Μεταξύ άλλων, απαγορεύονται:
- οικοδομικές εργασίες και τεχνικά έργα,
- εργασίες κατεδάφισης,
- εργασία σε στέγες, ικριώματα ή μεγάλα ύψη,
- εργασίες εκσκαφών και σε βαθιές τάφρους,
- εργασία σε αποχετεύσεις και εγκαταστάσεις λυμάτων,
- χρήση φυτοφαρμάκων και επικίνδυνων χημικών ουσιών,
- χειρισμός γερανών, πρεσών και ανυψωτικών μηχανημάτων,
- χειρισμός κοπτικών εργαλείων, πριονιών και άλλων επικίνδυνων μηχανών,
- εργασία σε ηλεκτρικές εγκαταστάσεις υψηλής τάσης,
- εργασία σε εναέρια ή υπόγεια δίκτυα,
- ορισμένες φορτοεκφορτώσεις και μεταφορές βαρέων φορτίων,
- εργασίες με κίνδυνο πτώσης αντικειμένων,
- εργασία σε χώρους με επικίνδυνη ή εκρηκτική ατμόσφαιρα.
Επομένως, ένας ανήλικος δεν μπορεί να ακολουθεί έναν τεχνίτη σε οικοδομικές, ηλεκτρολογικές ή υδραυλικές εργασίες και να εκτελεί κανονικά εργασίες τεχνικού έργου «για να μάθει τη δουλειά».
Σημασία έχουν τα πραγματικά καθήκοντα και όχι ο τίτλος που δίνει ο εργοδότης στη θέση.
Άλλο είναι να τακτοποιεί ένας έφηβος ελαφρά προϊόντα σε ένα κατάστημα και άλλο να μεταφέρει βαριά κιβώτια, να χρησιμοποιεί κοπτικό μηχάνημα ή να ανεβαίνει σε σκάλα.
Το καλοκαίρι δεν αναστέλλει την παιδική ηλικία
Αυτό που συχνά αποκαλούμε «Χάρτα των Δικαιωμάτων του Παιδιού» είναι η Διεθνής Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, την οποία η Ελλάδα κύρωσε με τον Ν. 2101/1992.
Η Σύμβαση θεωρεί παιδί κάθε άνθρωπο κάτω των 18 ετών και επιβάλλει σε κάθε απόφαση που το αφορά να λαμβάνεται πρωτίστως υπόψη το συμφέρον του παιδιού.
Το άρθρο 32 αναγνωρίζει το δικαίωμα του παιδιού να προστατεύεται από την οικονομική εκμετάλλευση και από εργασία η οποία:
- ενέχει κινδύνους,
- εμποδίζει την εκπαίδευσή του,
- βλάπτει την υγεία του,
- ή επηρεάζει αρνητικά τη σωματική, πνευματική, ψυχική, ηθική ή κοινωνική του ανάπτυξη.
Το άρθρο 28 κατοχυρώνει το δικαίωμα στην εκπαίδευση.
Το άρθρο 31 κατοχυρώνει το δικαίωμα στην ανάπαυση, στο παιχνίδι, στον ελεύθερο χρόνο και στη συμμετοχή στην πολιτιστική και καλλιτεχνική ζωή.
Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ένα παιδί δεν υπάρχει για να καλύπτει κενά προσωπικού ή να στηρίζει το οικογενειακό εισόδημα με οποιοδήποτε κόστος.
«Μα θέλει και το ίδιο το παιδί να δουλέψει»
Η επιθυμία ενός εφήβου να εργαστεί είναι απολύτως θεμιτή.
Μια σωστά οργανωμένη πρώτη δουλειά μπορεί να του προσφέρει:
- εμπειρία,
- αυτοπεποίθηση,
- υπευθυνότητα,
- κοινωνικές δεξιότητες,
- και μια πρώτη επαφή με τη διαχείριση χρημάτων.
Αυτή η επιθυμία, όμως, δεν καταργεί τους κανόνες προστασίας.
Ένας έφηβος συχνά δεν μπορεί να εκτιμήσει πλήρως:
- τον κίνδυνο ενός μηχανήματος,
- τις συνέπειες της εξάντλησης,
- την πίεση που μπορεί να ασκήσει ένας εργοδότης,
- ή το δικαίωμά του να αρνηθεί μια παράνομη απαίτηση.
Γι’ αυτό η ευθύνη δεν μετατίθεται στο παιδί. Παραμένει στους ενηλίκους που αποφασίζουν για την απασχόλησή του.
ΠΟΤΕ Η «ΠΡΩΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ» ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ
Η κατάσταση πρέπει να προκαλεί άμεση ανησυχία όταν:
- ο ανήλικος είναι κάτω των 15 ετών,
- εργάζεται χωρίς βιβλιάριο, νόμιμη πρόσληψη ή ασφάλιση,
- πληρώνεται μόνο «στο χέρι» ή με φιλοδωρήματα αντί για μισθό,
- εργάζεται μετά τις 22:00,
- κάνει υπερωρίες,
- δεν παίρνει τα προβλεπόμενα ρεπό,
- σηκώνει βαριά αντικείμενα,
- χειρίζεται επικίνδυνο εξοπλισμό,
- εκτίθεται σε υπερβολική ζέστη ή επικίνδυνες ουσίες,
- φοβάται να διαμαρτυρηθεί,
- δέχεται φωνές, προσβολές, απειλές ή σεξουαλικά σχόλια,
- η εργασία επιβαρύνει την υγεία, την ψυχική του κατάσταση ή τη φοίτησή του.
Όταν συμβαίνει κάτι από τα παραπάνω, δεν μιλάμε απλώς για «σκληραγώγηση» ή για «ένα μάθημα ζωής».
Μπορεί να μιλάμε για παράνομη απασχόληση και οικονομική εκμετάλλευση.
Ποιος έχει την ευθύνη;
Δεν είναι ευθύνη ενός 15χρονου να γνωρίζει την εργατική νομοθεσία, να απαιτεί τα σωστά έγγραφα ή να αντιστέκεται μόνος του σε έναν εργοδότη που του ζητά να εργαστεί παράνομα.
Την ευθύνη έχουν:
- ο εργοδότης που προσλαμβάνει και οργανώνει την εργασία,
- οι γονείς ή οι κηδεμόνες που συναινούν,
- και το κράτος, το οποίο οφείλει να ελέγχει την εφαρμογή της νομοθεσίας.
Ο νόμος απαγορεύει, επίσης, να απασχολούν ανηλίκους πρόσωπα που έχουν καταδικαστεί για συγκεκριμένα εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και της οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.
Πού μπορεί να γίνει καταγγελία;
Για ενημέρωση ή καταγγελία μπορεί κανείς να απευθυνθεί στην Επιθεώρηση Εργασίας.
Οι καταγγελίες μπορούν να είναι επώνυμες ή ανώνυμες και να υποβληθούν:
- μέσω της τηλεφωνικής γραμμής 1555,
- ηλεκτρονικά μέσω του gov.gr ή της Επιθεώρησης Εργασίας,
- ή στο αρμόδιο τοπικό Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας.
Για να μπορεί να διερευνηθεί αποτελεσματικά μια καταγγελία, είναι σημαντικό να αναφέρονται με σαφήνεια η επιχείρηση, ο τόπος εργασίας και η συγκεκριμένη παράβαση.
Το συμπέρασμα
Μια σωστά οργανωμένη καλοκαιρινή δουλειά μπορεί πράγματι να διδάξει σε έναν έφηβο συνέπεια, συνεργασία και διαχείριση χρημάτων.
Αρκεί να είναι:
- νόμιμη,
- δηλωμένη,
- ασφαλής,
- αμειβόμενη,
- και προσαρμοσμένη στην ηλικία του.
Γιατί ένα παιδί δεν παύει να είναι παιδί όταν φορά μια ποδιά, κρατά έναν δίσκο ή περνά την πόρτα ενός εργαστηρίου.
Και καμία τουριστική περίοδος, καμία οικονομική ανάγκη και καμία έλλειψη προσωπικού δεν μπορεί να μετατρέψει την προστασία των ανηλίκων από δικαίωμα σε πολυτέλεια.
Βασικό νομοθετικό πλαίσιο
- Π.Δ. 62/2025 — Κώδικας Εργατικού Δικαίου, ιδίως άρθρα 302–314.
- Π.Δ. 62/1998 — Μέτρα για την προστασία των νέων κατά την εργασία.
- Υπουργική Απόφαση οικ. 130621/2003 — Εργασίες, έργα και δραστηριότητες στις οποίες απαγορεύεται να απασχολούνται ανήλικοι.
- Ν. 2101/1992 — Κύρωση της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού.