Ένας αθλητής μπορεί να περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του κυνηγώντας ένα δέκατο του δευτερολέπτου, ένα εκατοστό, μία ακόμη νίκη. Προπονήσεις, αυστηρό πρόγραμμα, διατροφή, αγώνες, διαρκής προσπάθεια για υπέρβαση. Και κάποια στιγμή, συχνά σε μια ηλικία κατά την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι μόλις αρχίζουν να διαμορφώνουν την επαγγελματική τους πορεία, η αθλητική καριέρα τελειώνει.
Την ίδια στιγμή, εκατομμύρια άνθρωποι παρακολουθούν μια μικρή ομάδα εξαιρετικά γυμνασμένων ανθρώπων να αθλείται, ενώ οι ίδιοι παραμένουν σωματικά αδρανείς.
Αυτή η αντίφαση ίσως αξίζει περισσότερη σκέψη.
Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι ο αθλητισμός υψηλού επιπέδου πρέπει να αποτελεί μεγάλη αγορά, βιομηχανία θεάματος και πεδίο ισχυρών οικονομικών συμφερόντων.
Αλλά μήπως αξίζει να θέσουμε ένα κάπως αιρετικό ερώτημα;
Μήπως ο αθλητισμός θα έπρεπε σταδιακά να επιστρέψει πιο κοντά στις ερασιτεχνικές του αρχές και στο βαθύτερο πνεύμα του Ολυμπιακού ιδεώδους;
Σε μια αντίληψη, δηλαδή, όπου η αξία του αθλητισμού δεν εξαντλείται στη νίκη και στο ρεκόρ, αλλά συνδέεται με την προσπάθεια, τον σεβασμό, τη φιλία, το ευ αγωνίζεσθαι, την παιδεία και τη συμμετοχή — αξίες που βρίσκονται άλλωστε στον πυρήνα του Ολυμπισμού.
Όχι με την έννοια ότι οι αθλητές δεν πρέπει να αμείβονται. Ούτε με μια νοσταλγική επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν.
Αλλά με την έννοια μιας σταδιακής αποεμπορευματοποίησης του αθλητισμού και μιας μετατόπισης του κέντρου βάρους από το θέαμα, το χρήμα και την ακραία επίδοση προς την υγεία, την εκπαίδευση, τη συμμετοχή και τον υγιή ανταγωνισμό.
Δεν πρόκειται για έτοιμη λύση. Είναι μια πρόταση για σκέψη και κοινωνικό διάλογο γύρω από το τι θέλουμε τελικά να υπηρετεί ο αθλητισμός.
Άθληση και πρωταθλητισμός δεν είναι το ίδιο
Η σωματική άσκηση είναι αναμφισβήτητα πολύτιμη. Συμβάλλει στη σωματική και ψυχική υγεία, στην κοινωνικότητα και στην ποιότητα ζωής.
Ο πρωταθλητισμός, όμως, λειτουργεί με διαφορετική λογική.
Ο στόχος του είναι η μέγιστη δυνατή επίδοση: ένα δέκατο του δευτερολέπτου λιγότερο, ένα εκατοστό περισσότερο, μία ακόμη νίκη.
Όταν από αυτή την επίδοση εξαρτώνται συμβόλαια, χορηγίες και ολόκληρες επαγγελματικές καριέρες, το σώμα μετατρέπεται, σε έναν βαθμό, και σε εργαλείο παραγωγής αποτελέσματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πρωταθλητισμός είναι από μόνος του επιβλαβής. Σημαίνει όμως ότι οι απαιτήσεις του αθλητισμού υψηλών επιδόσεων χρειάζονται ιδιαίτερη διαχείριση. Ακόμη και σχετική δήλωση συναίνεσης της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής επισημαίνει τους κινδύνους από την ακατάλληλη διαχείριση υψηλών προπονητικών και αγωνιστικών φορτίων, μεταξύ άλλων ως προς την ασθένεια και το σύνδρομο υπερπροπόνησης.
Και όταν πάνω στην αγωνιστική απαίτηση προστίθεται ισχυρό οικονομικό διακύβευμα, η πίεση μπορεί να γίνει ακόμη μεγαλύτερη.
Το κόστος της επίδοσης
Στο ίδιο πλαίσιο πρέπει να εξετάσουμε και το doping.
Δεν είναι δίκαιο να αντιμετωπίζουμε συλλήβδην τους επαγγελματίες αθλητές ως χρήστες απαγορευμένων ουσιών. Οι περισσότεροι αθλητές αγωνίζονται μέσα στους κανόνες και η καχυποψία απέναντι σε κάθε υψηλή επίδοση θα ήταν άδικη.
Θα ήταν όμως εξίσου αφελές να αγνοήσουμε τη λογική των κινήτρων.
Όσο μεγαλύτερη γίνεται η οικονομική και επαγγελματική αξία της επίδοσης, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει και η πίεση για υπέρβαση των φυσικών ορίων. Η ύπαρξη ενός ολόκληρου διεθνούς συστήματος αντιντόπινγκ δεν αποδεικνύει ότι ο πρωταθλητισμός οδηγεί στο doping· αποδεικνύει όμως ότι πρόκειται για πραγματικό κίνδυνο, αρκετά σημαντικό ώστε να απαιτεί παγκόσμιο θεσμικό μηχανισμό πρόληψης και ελέγχου.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν «φταίνε οι αθλητές».
Είναι αν το ίδιο το σύστημα κινήτρων δημιουργεί πιέσεις που αξίζει να επανεξετάσουμε.
Και όταν τελειώσει η καριέρα;
Υπάρχει μια πλευρά του πρωταθλητισμού που σπάνια βλέπει ο θεατής.
Κάποτε η καριέρα τελειώνει.
Για έναν άνθρωπο που από πολύ μικρή ηλικία έχει οργανώσει τη ζωή του γύρω από προπονήσεις, διοργανώσεις και έναν συγκεκριμένο στόχο, η αποχώρηση δεν είναι πάντοτε απλώς αλλαγή επαγγέλματος. Μπορεί να απαιτεί την οικοδόμηση μιας νέας επαγγελματικής και προσωπικής ταυτότητας.
Ακριβώς γι’ αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναπτύξει εδώ και χρόνια την έννοια της διπλής καριέρας (dual career): ο αθλητής να μπορεί να συνδυάζει τον αθλητισμό υψηλού επιπέδου με εκπαίδευση ή εργασία και να προετοιμάζεται εγκαίρως για τη ζωή μετά την αγωνιστική του πορεία. Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές αναγνωρίζουν ρητά ότι οι απαιτήσεις του υψηλού αθλητισμού μπορούν να κάνουν δύσκολο τον συνδυασμό του με σπουδές ή επαγγελματική ζωή.
Ένας νέος θα πρέπει να μπορεί να γίνει εξαιρετικός αθλητής χωρίς να χρειάζεται να θυσιάσει την εκπαίδευση, τα άλλα ενδιαφέροντά του και τις εναλλακτικές επαγγελματικές του δυνατότητες.
Ο αθλητισμός θα έπρεπε να διευρύνει τον άνθρωπο, όχι να τον περιορίζει σε μία μόνο ταυτότητα.
Όταν ο αντίπαλος γίνεται εχθρός
Ο αθλητισμός δημιουργεί κοινότητες. Η ομάδα, η φανέλα και η κοινή εμπειρία μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς.
Αυτή είναι μία από τις ομορφότερες πλευρές του.
Υπάρχει όμως και η άλλη.
Η δολοφονία του 19χρονου Άλκη Καμπανού στη Θεσσαλονίκη, τον Φεβρουάριο του 2022, έγινε ένα από τα πιο οδυνηρά σύμβολα του πού μπορεί να οδηγήσει η οπαδική βία όταν η αθλητική αντιπαλότητα μετατρέπεται σε εχθρότητα.
Φυσικά η αθλητική βία είναι πολύ πιο σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο και θα ήταν λανθασμένο να τη χρεώσουμε απλώς στους επαγγελματικούς συλλόγους.
Αξίζει όμως να εξετάσουμε κατά πόσο ένα σύστημα που επενδύει τεράστια οικονομικά και επικοινωνιακά κεφάλαια στη διαρκή αντιπαλότητα μπορεί παράλληλα να ενισχύει οπαδικές ταυτότητες που ξεπερνούν κατά πολύ το ίδιο το παιχνίδι.
Ο υγιής ανταγωνισμός χρειάζεται αντίπαλο. Δεν χρειάζεται εχθρό.
Όταν το παιχνίδι γίνεται αγορά
Τηλεοπτικά δικαιώματα, μεταγραφές, χορηγίες, στοιχηματισμός, εταιρικές δομές και διεθνείς χρηματοροές έχουν μετατρέψει τον σύγχρονο επαγγελματικό αθλητισμό σε σημαντική οικονομική δραστηριότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο επαγγελματικός αθλητισμός είναι διεφθαρμένος.
Σημαίνει όμως ότι, όπως σε κάθε χώρο στον οποίο συγκεντρώνονται μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, δημιουργούνται και δυνατότητες εγκληματικής εκμετάλλευσης.
Η Europol έχει καταγράψει τη δράση οργανωμένων εγκληματικών δικτύων σε χειραγώγηση αγώνων, παράνομο στοιχηματισμό και ξέπλυμα χρήματος, ενώ έχουν υπάρξει ακόμη και περιπτώσεις διείσδυσης εγκληματικών οργανώσεων σε ποδοσφαιρικούς συλλόγους με στόχο τη νομιμοποίηση παράνομων εσόδων.
Το ζήτημα έχει πλέον και σαφή θεσμική διάσταση. Η Σύμβαση Μακολέν του Συμβουλίου της Ευρώπης είναι το μοναδικό διεθνές νομικά δεσμευτικό κείμενο ειδικά για τη χειραγώγηση αθλητικών διοργανώσεων. Η Ελλάδα την υπέγραψε το 2014 και την κύρωσε το 2020.
Χρειάζεται όμως και εδώ μια ουσιώδης διευκρίνιση:
η επιστροφή σε περισσότερο ερασιτεχνικά πλαίσια δεν εξαφανίζει αυτομάτως τη διαφθορά.
Η ίδια η Europol επισημαίνει ότι εγκληματικά δίκτυα στοχεύουν συχνά ακόμη και χαμηλότερου επιπέδου διοργανώσεις.
Το ερώτημα είναι διαφορετικό:
Όσο αυξάνεται η οικονομική αξία ενός αθλητικού αποτελέσματος, δεν αυξάνονται μαζί της και τα συμφέροντα που εξαρτώνται από αυτό;
Η ελληνική αντίφαση
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν κοιτάξουμε την ελληνική πραγματικότητα.
Στο Ειδικό Ευρωβαρόμετρο του 2022 για τον αθλητισμό και τη σωματική δραστηριότητα, το 68% των Ελλήνων δήλωσε ότι δεν ασκείται ή αθλείται ποτέ. Η Ελλάδα βρισκόταν έτσι μεταξύ των χωρών με τα υψηλότερα ποσοστά σωματικής αδράνειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Την ίδια στιγμή, το 2026 διατέθηκαν μέσω του μόνιμου μηχανισμού χρηματοδότησης από τη φορολογία των κερδών των παικτών τυχερών παιγνίων 80 εκατομμύρια ευρώ στον ελληνικό αθλητισμό. Από αυτά, περίπου 37,35 εκατ. κατευθύνθηκαν στον επαγγελματικό αθλητισμό και αντίστοιχο ποσό στον ερασιτεχνικό, με επιμέρους χρηματοδότηση χιλιάδων σωματείων και αθλητικών ομοσπονδιών.
Η επισήμανση αυτή δεν γίνεται για να υποστηριχθεί ότι κάθε ευρώ προς τον επαγγελματικό αθλητισμό είναι λανθασμένη δαπάνη.
Το ερώτημα είναι πιο ουσιαστικό:
Σε μια κοινωνία στην οποία σχεδόν επτά στους δέκα πολίτες δηλώνουν ότι δεν αθλούνται ποτέ, ποια πρέπει να είναι η πρώτη προτεραιότητα μιας δημόσιας πολιτικής για τον αθλητισμό;
Όχι επιστροφή στο παρελθόν
Εδώ βρίσκεται και η σημαντικότερη ένσταση απέναντι στην ίδια την πρόταση.
Αν «επιστροφή στον ερασιτεχνισμό» σημαίνει ότι ο αθλητής δεν θα πρέπει να αμείβεται, τότε η πρόταση θα ήταν όχι μόνο ανεφάρμοστη αλλά και κοινωνικά άδικη.
Ένας άνθρωπος που αφιερώνει καθημερινά χρόνο, εργασία και χρόνια ζωής στον αθλητισμό δικαιούται να αμείβεται.
Ο αθλητής πρέπει να μπορεί να ζει από την εργασία του. Ο προπονητής επίσης. Το ίδιο και όλοι όσοι εργάζονται γύρω από τον αθλητισμό.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να υπάρχουν επαγγελματίες αθλητές.
Είναι:
Πρέπει ολόκληρο το αθλητικό σύστημα να οργανώνεται γύρω από τη διαρκή μεγιστοποίηση της εμπορικής του αξίας;
Η εναλλακτική δεν είναι ένας «καθαρός ερασιτεχνισμός» του παρελθόντος.
Θα μπορούσε να είναι ένα πιο ισορροπημένο μοντέλο: επαγγελματίες αθλητές μέσα σε ένα αθλητικό σύστημα που παραμένει προσανατολισμένο πρωτίστως στο κοινωνικό όφελος.
Μια διαφορετική ιεράρχηση
Αν δεχθούμε ότι ο αθλητισμός είναι κοινωνικό αγαθό, το κράτος όχι μόνο δεν πρέπει να αποχωρήσει από αυτόν, αλλά έχει λόγο να επενδύσει ακόμη περισσότερο.
Με διαφορετική, όμως, ιεράρχηση.
Περισσότερες ασφαλείς και προσβάσιμες εγκαταστάσεις στις γειτονιές.
Περισσότερος σχολικός και μαζικός αθλητισμός.
Ουσιαστική πρόσβαση για ανθρώπους με αναπηρία.
Στήριξη των τοπικών αθλητικών σωματείων.
Προστασία και παράλληλη εκπαίδευση των νέων αθλητών.
Οργανωμένη προετοιμασία για τη ζωή μετά τον πρωταθλητισμό.
Και παράλληλα, αυστηρή οικονομική διαφάνεια για όσους αθλητικούς φορείς λαμβάνουν δημόσιο χρήμα, αποτελεσματικός έλεγχος και μεγαλύτερη θεσμική απόσταση μεταξύ αθλητικών οργανισμών, οικονομικών συμφερόντων και πολιτικής εξουσίας.
Το κράτος δεν χρειάζεται να χρηματοδοτεί λιγότερο τον αθλητισμό.
Ίσως χρειάζεται να χρηματοδοτεί περισσότερο την άθληση και λιγότερο το θέαμα.
Ο επαγγελματικός αθλητισμός μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει. Μπορεί να προσφέρει συγκίνηση, πρότυπα, θέσεις εργασίας και μοναδικές στιγμές συλλογικής χαράς.
Αλλά ίσως πρέπει να είναι η κορυφή μιας πολύ μεγάλης πυραμίδας ανθρώπων που αθλούνται — και όχι να υποκαθιστά την ίδια την πυραμίδα.
Από τον αθλητισμό ως θέαμα στον αθλητισμό ως κοινωνικό αγαθό
Ίσως τελικά έχουμε αντιστρέψει τη σχέση ανάμεσα στο μέσο και στον σκοπό.
Δημιουργήσαμε ένα σύστημα στο οποίο εκατομμύρια άνθρωποι παρακολουθούν μια μικρή ομάδα εξαιρετικά γυμνασμένων ανθρώπων να αθλούνται.
Ενώ το πραγματικό κοινωνικό στοίχημα θα έπρεπε να είναι το αντίθετο:
να αθλούνται περισσότεροι άνθρωποι οι ίδιοι.
Να υπάρχει χώρος άθλησης κοντά σε κάθε παιδί.
Να μπορεί ένας ηλικιωμένος να παραμένει ενεργός.
Να έχει ένας άνθρωπος με αναπηρία πραγματική πρόσβαση στις αθλητικές υποδομές.
Να μπορεί ένας νέος να ονειρεύεται ότι θα γίνει πρωταθλητής, χωρίς να χρειάζεται να στοιχηματίσει ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή του σε αυτό το όνειρο.
Και ίσως κάποτε να μετράμε την αθλητική επιτυχία μιας χώρας όχι μόνο από τα μετάλλια, τα κύπελλα και τα ρεκόρ της, αλλά και από το πόσοι άνθρωποί της αθλούνται σε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής τους.
Η πρόταση για μια σταδιακή επιστροφή του αθλητισμού πιο κοντά στις ερασιτεχνικές του αρχές και στο κοινωνικό πνεύμα του Ολυμπιακού ιδεώδους δεν είναι μια έτοιμη απάντηση.
Είναι μια πρόταση για συζήτηση.
Τι αθλητισμό θέλουμε τελικά;
Έναν μηχανισμό παραγωγής ολοένα μεγαλύτερων επιδόσεων, χρημάτων και θεάματος;
Ή έναν θεσμό που χρησιμοποιεί τον ανταγωνισμό για να καλλιεργήσει υγεία, χαρακτήρα, σεβασμό, κοινωνικούς δεσμούς, συμμετοχή και ανθρώπινη ανάπτυξη;
Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνήσουμε στην απάντηση.
Αξίζει όμως να ξαναθέσουμε την ερώτηση.
Γιατί ο αθλητισμός είναι πολύ σημαντικός για να αντιμετωπίζεται μόνο ως επιχείρηση.
Είναι, πρώτα απ’ όλα, κοινωνικό αγαθό.
Ενδεικτικές πηγές
- Παγκόσμιος Οργανισμός Αντιντόπινγκ (WADA), World Anti-Doping Code και Prohibited List.
- International Olympic Committee, Ολυμπιακές αξίες και αρχές του Ολυμπισμού.
- International Olympic Committee Consensus Statement, How much is too much? Load in sport and risk of illness.
- European Commission, EU Guidelines on Dual Careers of Athletes (2012).
- European Commission, Special Eurobarometer 525 – Sport and Physical Activity (2022).
- Συμβούλιο της Ευρώπης, Convention on the Manipulation of Sports Competitions – Macolin Convention.
- Europol, The involvement of organised crime groups in sports corruption.
- Υπουργείο Αθλητισμού, στοιχεία χρηματοδότησης επαγγελματικού και ερασιτεχνικού αθλητισμού για το 2026.