Εισαγωγή
Η εργονομία, που συχνά περιγράφεται ως η επιστήμη του σχεδιασμού με βάση την ανθρώπινη αλληλεπίδραση, θεμελιώνεται σε αρχές που καθοδηγούν το σχεδιασμό εργασιακών περιβαλλόντων, εργαλείων και συστημάτων, με στόχο τη βελτίωση της ευεξίας και της απόδοσης των εργαζομένων. Οι αρχές αυτές αντλούν στοιχεία από ποικίλα επιστημονικά πεδία, όπως η φυσιολογία, η ψυχολογία, η μηχανική και ο σχεδιασμός και αποτελούν τη βάση για λύσεις που λαμβάνουν υπόψη τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του ανθρώπινου σώματος και νου (Adiga, 2023). Ως εκ τούτου, η εργονομία, πέρα από την καρέκλα και το πληκτρολόγιο, αφορά ολόκληρη τη σχέση ενός ατόμου με τον χώρο. Συγκεκριμένα, ένα εργονομικό εργασιακό περιβάλλον δεν πρέπει να επικεντρώνεται μόνο στη στάση του σώματος, αλλά και στη βελτίωση της ψυχικής ευεξίας, της συγκέντρωσης και στην ενίσχυση της δημιουργικότητας στον εργασιακό χώρο (McKee & Hedge, 2022; Rasouli-Kahaki et al., 2022). Ένας βασικός παράγοντας σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αποτελεί το φυσικό φως, και ιδιαίτερα ο ήλιος, που παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτή την ισορροπία. Ειδικότερα, η ψυχολογία του φωτός είναι πλέον αντικείμενο μελέτης πολλών ερευνητών, οι οποίοι επισημαίνουν ότι ο τρόπος που φωτίζεται ο χώρος εργασίας μπορεί να επηρεάσει έντονα τη διάθεση, την παραγωγικότητα και τη δημιουργικότητα του εργαζόμενου (Alsereidi et al., 2022; Blume et al., 2019; Chen et al., 2022; Heidari et al., 2025; Samaan et al., 2024). Τέλος, η εργονομία του φωτός εντάσσεται στη φιλοσοφία του “human-centric design”, η οποία δίνει έμφαση στην ευθυγράμμιση του φωτισμού με τις γνωστικές και συναισθηματικές ανάγκες του ανθρώπου, ενισχύοντας τη συγκέντρωση και τη δημιουργική σκέψη (Heidari et al., 2025).
Το Φως ως Ρυθμιστής της Διάθεσης
Το φως αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα περιβαλλοντικά ερεθίσματα που ρυθμίζουν τον ανθρώπινο κιρκαδιανό ρυθμό και επηρεάζουν άμεσα τον εγκέφαλο. Η έκθεση στο φως, ιδίως στο φυσικό φως της ημέρας, παίζει καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση της μελατονίνης, ορμόνης που επηρεάζει τον ύπνο και τους κιρκαδιανούς ρυθμούς. Η σωστή χρονική τοποθέτηση και η επαρκής ένταση του φωτός βοηθούν στη σταθεροποίηση του κιρκάδιου ρυθμού, γεγονός που σχετίζεται με καλύτερη ποιότητα ύπνου και πιο σταθερή συναισθηματική λειτουργία. H σχέση φωτός και «χρονότυπου» (chronotype) αναδεικνύει τη σημασία της εξατομίκευσης του φωτισμού· άτομα με πρωινό ή βραδινό ρυθμό δραστηριότητας ανταποκρίνονται διαφορετικά στην ένταση και το φάσμα φωτός. Επιπλέον, η έκθεση σε φυσικό φως έχει συσχετιστεί με βελτιωμένη διάθεση και αυξημένη ευεξία, κάτι που πιθανότατα οφείλεται στις επιδράσεις του φωτός σε νευροβιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη ρύθμιση της διάθεσης (Blume et al., 2019). Αντίθετα, οι χώροι με ελλιπή ή τεχνητό φωτισμό ενδέχεται να επιφέρουν κόπωση, μείωση συγκέντρωσης και αρνητική διάθεση. Πρόσφατη έρευνα των Jiao, Zhao κ.α (2025) επιβεβαίωσε ότι το περιβάλλον φωτισμού στο γραφείο επηρεάζει ουσιαστικά την ψυχική υγεία και τη συνολική ευεξία των εργαζομένων. Συγκεκριμένα, διαπιστώθηκε ότι η έκθεση σε φυσικό ή «δυναμικό» φως, δηλαδή φως που μεταβάλλεται κατά τη διάρκεια της ημέρας προσομοιώνοντας τον φυσικό ηλιακό κύκλο, συνδέεται με βελτίωση της διάθεσης, μείωση των επιπέδων κόπωσης και υπνηλίας, καθώς και με μεγαλύτερη αίσθηση εγρήγορσης και θετικής διάθεσης. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι ο φωτισμός μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως εργονομική παράμετρος, αλλά και ως παρέμβαση ψυχικής υγείας στον εργασιακό χώρο, συμβάλλοντας στην πρόληψη του άγχους και στην ενίσχυση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας των εργαζομένων (Jiao et al., 2025). Επίσης, η παρατεταμένη έλλειψη φωτός μπορεί να συμβάλει μέχρι και στην εμφάνιση εποχιακής συναισθηματικής διαταραχής (Seasonal Affective Disorder – SAD), μιας κατάστασης που χαρακτηρίζεται από μειωμένη ενέργεια και χαμηλότερα επίπεδα κινήτρου (Lam et al., 2015). Συνεπώς, δεν αποτελεί τυχαίο γεγονός, πως πολλοί εργαζόμενοι αναφέρουν πως νιώθουν πιο «ζωντανοί» όταν το γραφείο τους έχει καλή πρόσβαση στο φυσικό φως.
Η Θέση του Ήλιου και η Εργονομία του Χώρου
Η σωστή τοποθέτηση ενός γραφείου σε σχέση με το φως είναι τόσο πρακτικό όσο και ψυχολογικό ζήτημα. Συγκεκριμένα, το φως ιδανικά πρέπει να έρχεται από την πλαϊνή πλευρά του χώρου, ούτε απευθείας μπροστά ούτε πίσω από την οθόνη, ώστε να αποφεύγεται η αντανάκλαση και η κόπωση των ματιών (McKee & Hedge, 2022; Kahaki et al., 2022; Heidari et al., 2025). Παράλληλα, η ύπαρξη παραθύρων με θέα προς τα δέντρα, τον ουρανό ή φυσικά τοπία έχει αποδειχθεί ότι μειώνει το στρες και ενισχύει τη γνωστική αναζωογόνηση (Samaan et al., 2024). Ουσιαστικά, το φυσικό φως υπενθυμίζει στον εγκέφαλο ότι ο χρόνος κυλά φυσιολογικά, ενισχύοντας τον κιρκάδιο ρυθμό και την αίσθηση παρουσίας των ατόμων στο χώρο (Blume et al., 2019). Παράλληλα, η σωστή κατεύθυνση φωτός μειώνει την οπτική κόπωση και συνδέεται με μακροπρόθεσμη βελτίωση της ευεξίας και της συγκέντρωσης (Rasouli-Kahaki et al., 2022).
Το Φως ως Ερέθισμα Δημιουργικότητας
Η πρόσφατη έρευνα των Zhou κ.α (2025), διαπίστωσε ότι ο συνδυασμός της έντασης του φωτός (illuminance) και του χρώματος του φωτισμού (color/hue) επηρεάζει σημαντικά την απόδοση σε δημιουργικές εργασίες. Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι υπό χρωματιστό φωτισμό (π.χ. μπλε ή κόκκινο) η πρωτοτυπία και η ροή ιδεών είναι υψηλότερες σε σύγκριση με τον ουδέτερο λευκό φωτισμό. Επιπλέον, παρατηρήθηκε ότι η θετική διάθεση συνδέεται με βελτιωμένη δημιουργική ικανότητα και ότι το φως μπορεί να επηρεάσει άμεσα αυτή τη διάθεση, με αποτέλεσμα να λειτουργεί ως «καταλύτης» για τη δημιουργικότητα (Zhou et al., 2025). Η θετική διάθεση που προκαλείται από ευχάριστο φωτισμό ενισχύει την ευελιξία σκέψης (cognitive flexibility) και τη δημιουργική αποκλίνουσα σκέψη (divergent thinking), θεμελιώδεις παράγοντες της δημιουργικότητας (Fredrickson, 2001).
Η Εργονομία ως Μέσο Ψυχολογικής Ευεξίας
Η εργονομία φωτός εντάσσεται σε μια ευρύτερη φιλοσοφία σχεδίασης που ονομάζεται βιοφιλικός σχεδιασμός (biophilic design). Πρόκειται για μια προσέγγιση που επιδιώκει να φέρει στοιχεία φύσης όπως φως, φυτά και αέρα μέσα στον χώρο εργασίας, προάγοντας την ψυχική ανθεκτικότητα και τη συγκέντρωση (Kellert, 2018). Μελέτες δείχνουν ότι εργαζόμενοι με πρόσβαση σε φυσικό φως κοιμούνται καλύτερα, έχουν υψηλότερα επίπεδα ενέργειας και παρουσιάζουν έως και 20 % μεγαλύτερη παραγωγικότητα. Ουσιαστικά, το φως δεν αποτελεί απλώς ένα αισθητικό στοιχείο, αλλά και ένα εργαλείο πρόληψης της κόπωσης, του άγχους και της γνωστικής εξάντλησης που συχνά βιώνουν οι εργαζόμενοι (Boubekri et al., 2014).
Από το Περιβάλλον στη Διάθεση
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ψυχολογική κατάσταση ενός ατόμου επηρεάζεται έντονα και από τις αποχρώσεις του φωτός. Ειδικότερα, οι θερμές αποχρώσεις φωτός δημιουργούν αίσθημα θαλπωρής και χαλάρωσης (Chen et al., 2022), ενώ οι ψυχρές αποχρώσεις, όπως το λευκό φως, ενισχύουν την εγρήγορση και τη συγκέντρωση (Zhu et al., 2017). Ένας χώρος που ακολουθεί τη φυσική πορεία του ήλιου (φωτεινός το πρωί και ήπιος το απόγευμα), βοηθά τον εγκέφαλο να προσαρμόζεται αρμονικά στους ρυθμούς της ημέρας (Chen et al., 2022). Επιπλέον, η θετική ψυχολογία τονίζει ότι τα θετικά συναισθήματα διευρύνουν τη σκέψη και ενισχύουν τη δημιουργικότητα. Όταν το άτομο αισθάνεται άνετα στο περιβάλλον του, τότε ο νους λειτουργεί με ευελιξία, ο χώρος μετατρέπεται από απλό σκηνικό σε ενεργό συνεργάτη στη διαδικασία της έμπνευσης (Fredrickson, 2001).
Πρακτικές Συμβουλές για Εργονομική Ενίσχυση
Αρχικά, οι επιχειρήσεις που θέλουν να ενισχύσουν την ευεξία και τη φαντασία των εργαζομένων μπορούν να εφαρμόσουν απλές εργονομικές πρακτικές φωτός, να εκμεταλλεύονται το φυσικό φως με ανοιχτά καθαρά παράθυρα και χρήση γυάλινων χωρισμάτων για διάχυση φωτός (Alhammadi et al., 2022; Heidari et al., 2025). Εξίσου σημαντική είναι, όπως προαναφέρθηκε και η σωστή διάταξη γραφείων, με πλευρική πρόσβαση στο φως, αποφεύγοντας τις αντανακλάσεις στις οθόνες (McKee & Hedge, 2022; Kahaki et al., 2022). Επιπρόσθετα, καλό είναι να υπάρχει και ρυθμιζόμενος τεχνητός φωτισμός, δηλαδή η εγκατάσταση λαμπτήρων με μεταβαλλόμενη θερμοκρασία (π.χ. “human-centric lighting”), ώστε το φως να προσαρμόζεται κατά τις ώρες της ημέρας (Heidari et al., 2025; Tupala, 2025). Στη συνέχεια, πρέπει να υπάρχουν χώροι ανάπαυσης με θέα και σημεία χαλάρωσης στον χώρο εργασίας κοντά σε παράθυρα ή φωτεινές περιοχές, που επιτρέπουν σύντομες «νοητικές παύσεις» (Alhammadi et al., 2022). Τέλος, καλό θα ήταν να γίνεται μια εκπαίδευση εργονομικής συνείδησης και ενημέρωση του προσωπικού μιας εταιρίας για τη σημασία του φωτός και της στάσης του σώματος στο εργασιακό περιβάλλον, παράγοντες που ωφελούν στην ψυχική και σωματική ευεξία των εργαζομένων (Tupala, 2025).
Γράφει η Μαρία Σταυριανού, Εθελόντρια Ψυχολόγος στο IASIS at Centro
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Adiga, U. (2023). Enhancing occupational health and ergonomics for optimal workplace well-being: a review. International Journal of Chemical and Biochemical Sciences, 24(4), 157-164.
Alsereidi, A., Prianka, D., Hasan Alhammadi, & Amer, Dr. Saed. T. (2022). Work Productivity and Human Wellbeing in Offices Using Natural Light Vs Artificial Light. 2091–2102. https://doi.org/10.46254/eu05.20220401
Blume, C., Garbazza, C., & Spitschan, M. (2019). Effects of light on human circadian rhythms, sleep and mood. Somnologie, 23(3), 147–156. https://doi.org/10.1007/s11818-019-00215-x
Chen, R., Tsai, M.-C., & Tsay, Y.-S. (2022). Effect of Color Temperature and Illuminance on Psychology, Physiology, and Productivity: An Experimental Study. Energies, 15(12), 4477. https://doi.org/10.3390/en15124477
Fredrickson B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology. The broaden-and-build theory of positive emotions. The American psychologist, 56(3), 218–226. https://doi.org/10.1037//0003-066x.56.3.218
Heidari, B., Abravesh, M., & Khodabakhshian, M. (2025). Human-centric lighting in office spaces: Daylight strategies and environmental influences on visual effects and circadian health. Building and Environment, 285, 113538. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2025.113538
Jiao, D., Zhao, M., Tang, J., & Dazhuang, L. (2025). Impact of office light environment on mental health interventions for employees: An investigative analysis. Work, 81(1), 2207–2214. https://doi.org/10.1177/10519815241305008
Rasouli – Kahaki, Z., Jahangiri, H., Smith, A. P., & Kazemi, R. (2022). Subjective and objective survey of office lighting: effects on alertness, comfort, satisfaction, and safety. La Medicina del lavoro, 113(3), e2022024. https://doi.org/10.23749/mdl.v113i3.12371
Kellert, S. R. (2018). Nature by design: The practice of biophilic design. yale university press.
Lam, R. W., Levitt, A. J., Levitan, R. D., et al. (2015). Efficacy of bright light treatment, fluoxetine, and the combination in patients with nonseasonal major depressive disorder. JAMA Psychiatry, 73(1), 56–63.
McKee, C., & Hedge, A. (2022). Ergonomic lighting considerations for the home office workplace. Work, 71(2), 335–343. https://doi.org/10.3233/wor-210704
Samaan, L., Klock, L., Weber, S., Mirjam Reidick, Ascone, L., & Kühn, S. (2024). Low-Level Visual Features of Window Views Contribute to Perceived Naturalness and Mental Health Outcomes. International Journal of Environmental Research and Public Health/International Journal of Environmental Research and Public Health, 21(5), 598–598. https://doi.org/10.3390/ijerph21050598
Tupala, L. (2025). The Impact of Lighting on Office Workers’ Well-being and Work Productivity. Thesis, Theseus.fi.
Zhou, B., Zhou, Y., Ren, Q., Peng, L., Guan, Y., & He, H. (2025). Research on the Impact of Lighting Illuminance and Color on Creative Performance and Mood. Buildings, 15(10), 1738. https://doi.org/10.3390/buildings15101738
Zhu, Y., Yang, M., Yao, Y., Xiong, X., Li, X., Zhou, G., & Ma, N. (2017). Effects of Illuminance and Correlated Color Temperature on Daytime Cognitive Performance, Subjective Mood, and Alertness in Healthy Adults. Environment and Behavior, 51(2), 199–230. https://doi.org/10.1177/0013916517738077